Δείκτης Μάζας Σώματος: Τι λέει πραγματικά για την υγεία σου;

Ο Δείκτης Μάζας Σώματος (Body Mass Index, BMI) είναι ένας αριθμός που προκύπτει όταν διαιρούμε το βάρος δια του ύψους στο τετράγωνο (kg/m²) και χρησιμοποιείται για να ταξινομήσει άτομα ως λιποβαρή, φυσιολογικού βάρους, υπέρβαρα ή παχύσαρκα.

Πρώτη φορά έμαθα για αυτόν τον υπολογισμό όταν ήμουν στην εφηβεία και “ενημερώθηκα”, υπολογίζοντάς τον, ότι ήμουν υπέρβαρη (που by the way στην εφηβεία η ανάπτυξη είναι γρήγορη και σύνθετη, και ο BMI έχει σημαντικούς περιορισμούς).

Σήμερα, ως διαιτολόγος, αρκετοί διαιτώμενοι μου λένε ότι θέλουν να φτάσουν σε ένα συγκεκριμένο βάρος ώστε να θεωρούνται “φυσιολογικοί” με βάση το ύψος τους, οπότε καταλαβαίνω ότι έχουν κάνει ήδη τον υπολογισμό του ΔΜΣ.

Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι ο ΔΜΣ χρησιμοποιείται ευρέως από παγκόσμιους οργανισμούς και επαγγελματίες υγείας με σκοπό μι αρχική αξιολόγηση, συχνά παρερμηνεύεται από τον γενικό πληθυσμό. Ο ΔΜΣ μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες, αλλά είναι αρκετός από μόνος του για να αξιολογήσει την υγεία μας συνολικά;

Τι είναι ο Δείκτης Μάζας Σώματος;

Ο ΔΜΣ, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, υπολογίζεται με βάση το βάρος και το ύψος ενός ατόμου. Για παράδειγμα, ένα άτομο με βάρος 80 κιλά και ύψος 1,60 m έχει ΔΜΣ 31,2 kg/m². Έτσι, ο δείκτης αυτός χρησιμοποιείται ως ένα εργαλείο κατηγοριοποίησης του ατόμου με βάση το βάρος και το ύψος στις παρακάτω κατηγορίες:

Ποιες είναι οι κατηγορίες του ΔΜΣ;

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι βασικές κατηγορίες είναι:

• Κάτω από 18,5: Ελλιποβαρές άτομο
• 18,5 – 24,9: Φυσιολογικό βάρος
• 25 – 29,9: Υπέρβαρο
• 30 και άνω: Παχυσαρκία

Κάποιος που διαβάζει τις παραπάνω κατηγορίες, εύλογα θα θέσει ως στόχο να βρεθεί στη δεύτερη κατηγορία ή μπορεί να νιώσει άγχος αν βρίσκεται στην πρώτη ή στην τρίτη κατηγορία. Είναι, όμως, έτσι τα πράγματα;

Λίγα λόγια για την ιστορία του BMI

Για να απαντήσουμε το παραπάνω ερώτημα, ίσως θα βοηθήσει κάνουμε πρώτα μια ιστορική αναδρομή.

Ο δείκτης μάζας σώματος δε δημιουργήθηκε αρχικά για ιατρική χρήση, αλλά τη δεκαετία του 1830, ο Βέλγος μαθηματικός και στατιστικός Adolphe Quetelet ανέπτυξε τον λεγόμενο “Δείκτη Quetelet” (τον σημερινό ΔΜΣ) με σκοπό να περιγράψει τον “μέσο άνθρωπο”, σε επίπεδο πληθυσμού.

Αργότερα, τη δεκαετία του 1970, ο φυσιολόγος Ancel Keys χρησιμοποίησε τον όρο Body Mass Index (BMI) για τον ίδιο δείκτη και πρότεινε τη χρήση του ως πρακτικό, εύκολο και οικονομικό εργαλείο κυρίως για μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες.

Σήμερα, ο ΔΜΣ χρησιμοποιείται παγκοσμίως:

• για την παρακολούθηση της παχυσαρκίας στον πληθυσμό
• ως εργαλείο αρχικής αξιολόγησης κινδύνου
• σε κατευθυντήριες οδηγίες και ιατρικά πρωτόκολλα

Τι μπορεί να δείξει για την υγεία σου;

Ο αυξημένος ΔΜΣ έχει συσχετιστεί με μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης:

• σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2
• υπέρτασης
• καρδιαγγειακών νοσημάτων
• δυσλιπιδαιμίας
• λιπώδους νόσου του ήπατος
• υπνικής άπνοιας

Αντίστοιχα, ένας πολύ χαμηλός ΔΜΣ μπορεί να σχετίζεται με:

• χαμηλή μυϊκή μάζα
• υποθρεψία
• ορμονικές διαταραχές
• μειωμένη ενέργεια

Οι περιορισμοί του ΔΜΣ

Κάτι που δεν γνωρίζει πολύς κόσμος για τον ΔΜΣ είναι ότι δεν μπορεί να διακρίνει:

• το λίπος από τη μυϊκή μάζα
• την κατανομή του λίπους στο σώμα
• τη συνολική σύσταση σώματος

Για παράδειγμα, ένας αθλητής με υψηλή μυϊκή μάζα μπορεί να εμφανίζεται ως “υπέρβαρος” βάσει ΔΜΣ, παρότι έχει εξαιρετική φυσική κατάσταση και χαμηλό ποσοστό λίπους, απλώς επειδή το συνολικό του βάρος είναι αυξημένο λόγω μυϊκής μάζας. Αντίθετα, ένα άτομο με φυσιολογικό ΔΜΣ μπορεί να έχει αυξημένο λίπος και χαμηλή μυϊκή μάζα.

Επιπλέον, ο ίδιος ΔΜΣ δε σημαίνει απαραίτητα και τον ίδιο κίνδυνο για όλους. Η ηλικία, το φύλο, η εθνικότητα και η κατανομή του λίπους στα διάφορα σημεία του σώματος (σωματοδομή) επηρεάζουν σημαντικά τη συνολική εικόνα της υγείας. Γι’ αυτό προτείνεται ο BMI να μη χρησιμοποιείται μόνος του, αλλά να εκτιμάται παράλληλα με άλλους δείκτες υγείας.

Τι άλλο είναι καλό να αξιολογείται;

Σε μια ολοκληρωμένη διατροφική αξιολόγηση, ένας διαιτολόγος συνήθως εξετάζει:

• τη σύσταση σώματος
• την περίμετρο μέσης και ισχίων
• το ποσοστό λίπους
• τη μυϊκή μάζα
• την κατανομή λίπους
• τις διατροφικές συνήθειες
• το ιατρικό ιστορικό
• τις αιματολογικές εξετάσεις

Έτσι προσεγγίζουμε έναν άνθρωπο ολιστικά και δεν απομονώνουμε μόνο έναν αριθμό για να εξάγουμε συμπεράσματα για την υγεία του. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και από την αντίθετη πλευρά: δηλαδή να μη θεωρούμε ως μοναδικό στόχο τη βελτίωση του ΔΜΣ, αλλά κάποιου άλλου παράγοντα που μπορεί να είναι εξίσου σημαντικός, όπως η βελτίωση της ενέργειας, της σχέσης με το φαγητό ή της ποιότητας ζωής.

Ο στόχος δεν είναι μόνο το “φυσιολογικό BMI”

Επανέρχομαι σε αυτό που αναφέρθηκε στην αρχή: πολλοί άνθρωποι εστιάζουν αποκλειστικά στο να πετύχουν ένα συγκεκριμένο βάρος με βάση τον Δείκτη Μάζας Σώματος. Όμως αυτή η προσέγγιση από μόνη της δεν είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική, καθώς δεν λαμβάνει υπόψη σημαντικούς παράγοντες όπως:

• η σχέση με το φαγητό
• τα επίπεδα ενέργειας μέσα στην ημέρα
• η ποιότητα ύπνου
• η φυσική δραστηριότητα
• οι βιώσιμες συνήθειες
• ακόμη και πιθανές γαστρεντερικές ενοχλήσεις, όπως η δυσκοιλιότητα

Τελικά, πόσο σημαντικός είναι ο ΔΜΣ;

Ο ΔΜΣ, για τον οποίο πολλοί άνθρωποι έχουν πεινάσει, έχουν ξεκινήσει γυμναστήριο, έχουν στερηθεί αγαπημένα φαγητά και έχουν απογοητευτεί βλέποντας έναν αριθμό στη ζυγαριά, είναι ένα χρήσιμο εργαλείο πρώτης εκτίμησης, αλλά δεν μπορεί να αποδώσει τη συνολική εικόνα της υγείας ενός ατόμου.

Να μην ξεχνάμε, επίσης, ότι ο δείκτης μάζας σώματος ξεκίνησε τον 19ο αιώνα ως εργαλείο στατιστικής, τον 20ό αιώνα υιοθετήθηκε από την ιατρική κοινότητα ενώ σήμερα παραμένει χρήσιμος για μελέτες σε μεγάλους πληθυσμούς ως απλός και οικονομικός που είναι. Ωστόσο, δεν μπορεί να αξιολογήσει από μόνος του τη συνολική υγεία ενός ατόμου.

Έτσι, η σύγχρονη αξιολόγηση από έναν διαιτολόγο είναι πολύ σημαντική, γιατί περιλαμβάνει λήψη αναλυτικού ιστορικού, μετρήσεις με μεζούρα, διατροφική αξιολόγηση, ανάλυση βιοχημικών εξετάσεων και φυσικά ανάλυση σύστασης σώματος. Με αυτόν τον τρόπο, δηλαδή με τη συνεκτίμηση πολλών παραγόντων κινδύνου, μπορούμε να εξάγουμε πιο ασφαλή συμπεράσματα για την υγεία ενός ατόμου και φυσικά να προχωρήσουμε σε εξατομικευμένη παρέμβαση.

Για αυτό, την επόμενη φορά που θα αρχίσετε να πίνετε νερό και να τρώτε μόνο σαλάτες επειδή ο Δείκτης Μάζας Σώματος δεν είναι “φυσιολογικός”, καλύτερα να σκεφτείτε τι κρύβεται πίσω από αυτή τη μέτρηση ή να συμβουλευτείτε έναν ειδικό.